27 września 2026: Dzień Polskiego Państwa Podziemnego

27 września 1939 roku: narodziny Polskiego Państwa Podziemnego

Kiedy pod koniec września 1939 roku Warszawa wciąż odpierała niemieckie natarcie, a losy wojny obronnej były już przesądzone, grupa wyższych oficerów Wojska Polskiego nie zamierzała się poddawać. W nocy z 26 na 27 września 1939 roku powstała w oblężonej Warszawie Służba Zwycięstwu Polski – konspiracyjna organizacja wojskowa, mająca prowadzić walkę przeciw okupantom. Za jej twórcę uważa się generała Michała Tokarzewskiego-Karaszewicza, który działał wraz z grupą oficerów przy współudziale ówczesnego prezydenta Warszawy.

To wydarzenie nie było tylko epizodem wojskowym – zapoczątkowało coś znacznie większego. Korzenie Armii Krajowej sięgają konspiracyjnej organizacji Służby Zwycięstwu Polski utworzonej w nocy z 26 na 27 września 1939 roku, która stała się zalążkiem rozbudowanego potem Polskiego Państwa Podziemnego. Był to twór bez precedensu w skali kontynentu – tajne struktury cywilne i wojskowe, które w warunkach okupacji próbowały wypełniać funkcje normalnego państwa: sądownictwo, oświatę, prasę, a nawet planowanie powstania.

Skala tego przedsięwzięcia najlepiej widoczna jest w liczbach. Armia Krajowa jest uważana przez historyków za najliczniejsze i najlepiej zorganizowane podziemne wojsko działające w okupowanej Europie. AK jest uważana za najlepiej zorganizowane podziemne wojsko działające w okupowanej przez Niemców Europie, a latem 1944 r. jej struktury liczyły ok. 400 tys. żołnierzy. Do tego trzeba dodać tajne szkoły, podziemną prasę, wywiad przekazujący aliantom bezcenne informacje – choćby o niemieckiej rakiecie V-2.

Od Służby Zwycięstwu Polski do Armii Krajowej

Struktura konspiracji zmieniała nazwę i formę wielokrotnie, w miarę jak dostosowywała się do zmieniającej sytuacji na frontach i coraz ściślejszej kontroli rządu emigracyjnego nad krajem. 4 grudnia 1939 roku gen. Sikorski powołał Związek Walki Zbrojnej z siedzibą w Paryżu jako organizację wojskową o charakterze apolitycznym i ogólnonarodowym. Kilka lat później nastąpiła kolejna, najbardziej znana przemiana.

14 lutego 1942 roku generał Władysław Sikorski przekształcił ZWZ w Armię Krajową (AK). Pod tą nazwą organizacja przeszła do historii jako symbol polskiego oporu – jej żołnierze prowadzili sabotaż, wywiad i przygotowywali się do ogólnonarodowego powstania, którego kulminacją stało się Powstanie Warszawskie w 1944 roku.

Warto pamiętać, że Polskie Państwo Podziemne to znacznie więcej niż sama Armia Krajowa. Ruch oporu w okupowanej Polsce obejmował prawie wszystkie dziedziny życia, dlatego tajne struktury podporządkowane rządowi emigracyjnemu nazywano po wojnie Polskim Państwem Podziemnym – drugiego takiego państwa nie było w całej Europie. Termin ten funkcjonował już w czasie okupacji – określenie to po raz pierwszy w okupowanym kraju pojawiło się na łamach Biuletynu Informacyjnego w dniu 13 stycznia 1944 roku.

Przeczytaj też

Dzień Sybiraka 2026: Apel Poległych 17 września w kraju

6 min czytania →

Skąd się wzięło święto 27 września

Choć wydarzenie z 1939 roku od dawna było znane historykom, państwowe święto poświęcone tej dacie powstało dopiero pod koniec lat 90. Dzień Polskiego Państwa Podziemnego jest świętem państwowym, obchodzonym co roku 27 września, uchwalonym 11 września 1998 r. przez Sejm RP. W uchwale posłowie nie szczędzili słów podkreślających wyjątkowość tego zjawiska – jak zapisano, wydarzenie z września 1939 roku „zapoczątkowało budowę Polskiego Państwa Podziemnego — fenomenu w dziejach nie tylko II wojny światowej”.

To sformułowanie nie jest przesadą. Polska była jedynym krajem okupowanej Europy, w którym powstała aż tak rozbudowana, kompletna struktura państwowa działająca w podziemiu – z własnym sądownictwem, tajnym nauczaniem, administracją i siłami zbrojnymi lojalnymi wobec rządu na wygnaniu. Data 27 września została wybrana nieprzypadkowo – to właśnie ta noc uznawana jest za symboliczny akt założycielski całej konspiracji.

W 2026 roku obchodzimy 87. rocznicę tego wydarzenia. To liczba, która przypomina, jak odległe stają się już wydarzenia wrześniowej kampanii 1939 roku, a jednocześnie jak wciąż żywa jest pamięć o ludziach, którzy w najtrudniejszym momencie historii Polski zdecydowali się kontynuować walkę w konspiracji, ryzykując wszystko.

Obchody 87. rocznicy w 2026 roku – gdzie złożyć kwiaty

Główne uroczystości państwowe rokrocznie odbywają się w Warszawie, pod Pomnikiem Polskiego Państwa Podziemnego i Armii Krajowej. Pomnik usytuowany jest u zbiegu ul. Wiejskiej i Matejki, naprzeciwko siedziby Sejmu i Senatu RP, i upamiętnia żołnierzy Armii Krajowej oraz działaczy struktur cywilnych Polskiego Państwa Podziemnego z lat 1939-1945. Monument ma charakter monumentalny – konstrukcja przestrzenno-architektoniczna wywiedziona z obelisku o wysokości 32 metrów obłożona jest płytami włoskiego granitu, a memoriał wykonany jest z granitu strzegomskiego. Powstał w dużej mierze ze składek byłych żołnierzy AK, co samo w sobie jest hołdem dla pamięci konspiracji.

Schemat obchodów powtarza się z roku na rok i pozwala przewidzieć, czego można się spodziewać także w 2026 roku, choć szczegółowy program organizatorzy ogłaszają zwykle na kilka dni przed datą. Typowy przebieg uroczystości obejmuje mszę świętą, przemarsz pod pomnik, odczytanie Apelu Poległych, salwę honorową oraz złożenie wieńców i zniczy przez delegacje władz państwowych, samorządowych i organizacji kombatanckich – tak wyglądały choćby obchody w Radomiu, gdzie po odśpiewaniu hymnu i wciągnięciu flagi na maszt odczytano Apel Poległych, a kompania Wojska Polskiego oddała salut honorowy dla upamiętnienia żołnierzy, którzy zginęli w walce za Ojczyznę.

Uroczystości nie ograniczają się do stolicy. Instytut Pamięci Narodowej organizuje lokalne obchody w wielu miastach – w poprzednich latach odbywały się one m.in. w Szczecinie pod pomnikiem „Na Chwałę Armii Krajowej”, gdzie odczytano apel poległych, po którym pododdział wojskowy oddał salwę honorową, a następnie delegacje złożyły kwiaty przy pomniku Armii Krajowej, a także w Rzeszowie i Radomiu, gdzie odsłonięto pomnik żołnierzy Okręgu Radomsko-Kieleckiego AK „Jodła”. Warto śledzić strony lokalnych oddziałów IPN i urzędów wojewódzkich, bo to właśnie tam publikowane są aktualne godziny i miejsca zbiórek na dany rok.

Ciekawostką roku 2026 jest sam kalendarz – 27 września wypada w niedzielę. To oznacza, że część uroczystości może naturalnie łączyć się z niedzielną mszą świętą w intencji poległych żołnierzy AK, a mieszkańcy nie muszą organizować sobie wolnego czasu w środku tygodnia, by wziąć udział w miejskich obchodach czy odwiedzić pomnik w swoim mieście.

Czy 27 września 2026 to dzień wolny od pracy?

To pytanie wraca każdego roku i odpowiedź jest jednoznaczna: nie. Dzień Polskiego Państwa Podziemnego jest świętem państwowym o charakterze pamięci historycznej, ale nie należy do katalogu dni ustawowo wolnych od pracy. Wśród świąt państwowych ustanowionych w drodze uchwały Sejmu wymienia się 27 września – Dzień Podziemnego Państwa Polskiego, ustanowiony uchwałą Sejmu z 11 września 1998 r. – co jest odróżniane od świąt, które są już dniami ustawowo wolnymi od pracy.

Pełna lista dni ustawowo wolnych na 2026 rok obejmuje 14 dat wynikających z ustawy o dniach wolnych od pracy – Nowy Rok, Trzech Króli, święta wielkanocne, 1 i 3 maja, Boże Ciało, 15 sierpnia, 1 i 11 listopada oraz święta grudniowe. 27 września nie znajduje się na tej liście, tak samo jak inne rocznice historyczne obchodzone uroczyście, ale bez wpływu na kalendarz pracy – podobnie jest choćby z Narodowym Dniem Pamięci Powstania Warszawskiego 1 sierpnia.

Dla pracowników i uczniów oznacza to normalny dzień funkcjonowania szkół, urzędów i sklepów – z tą różnicą, że w 2026 roku data ta i tak wypada w niedzielę, więc dla większości Polaków będzie to i tak dzień wolny, tylko z innego powodu niż samo święto. Kto chce zaplanować urlop wokół innych, prawdziwych dni wolnych w kalendarzu, powinien zajrzeć do pełnej listy dni wolnych od pracy w 2026 roku oraz sprawdzić, kiedy w kolejnym roku wypadają długie weekendy 2027.

Jak włączyć się w Dzień Polskiego Państwa Podziemnego

Nie trzeba mieszkać w Warszawie, by uczestniczyć w tym dniu pamięci. Niemal każde większe miasto ma swój pomnik Armii Krajowej lub tablicę pamiątkową związaną z lokalną konspiracją – złożenie kwiatów czy zapalenie znicza to najprostszy sposób, by zaznaczyć ten dzień w rodzinnym kalendarzu, zwłaszcza że wypada on w niedzielny, spokojny dzień bez presji czasu.

To także dobra okazja, by sięgnąć do rodzinnej historii. Wielu Polaków ma w drzewie genealogicznym kogoś związanego z ruchem oporu, tajnym nauczaniem czy podziemną prasą – 27 września bywa naturalnym pretekstem, by zapytać starszych krewnych o wspomnienia albo odwiedzić lokalne muzeum historyczne czy oddział IPN, gdzie często organizowane są wystawy i lekcje otwarte z tej okazji.

Jeśli planujesz cały wrzesień i chcesz mieć pod ręką wszystkie ważne daty – od pierwszego dnia szkoły po pierwszy dzień jesieni – zerknij do naszego kalendarza na 2026 rok oraz do zestawienia świąt nietypowych 2026, gdzie znajdziesz też mniej znane rocznice i dni pamięci. A jeśli dopiero szykujesz urlop na resztę roku, planer urlopu 2026 pomoże Ci rozłożyć wolne dni tak, by nic Cię nie zaskoczyło. Więcej podobnych tekstów o polskich świętach i rocznicach znajdziesz na naszym blogu.